مفهوم شناسی غیبت امام مهدی (عج)

چکیده
وجود امام مهدی (عج) به عنوان قائم اهل البیت حتما دارای غیبتی می باشند که این غیبت نه به معنای نبود حضرت و یا در خواب بودن او بلکه به معنای ظاهر نبودن وعدم دسترسی آسان به ایشان می باشد هرچند که در روایات ما دلایلی برای غیبت گفته شده است اما این غیبت سری از اسرار الهی می باشدکه بعد از ظهور امام مهدی(عج) روشن خواهد شد.

کلیدواژه
امام مهدی (عج)، غیبت، امامت، ظهور.
مقدمه

قال أبو عبد اللّه (ع) قال رسول اللّه (ص) : « من مات‏ و هو لا يعرف إمام‏ زمانه‏ مات ميتة جاهلية » (عاملی،1425ق: 1/153)
امام صادق (ع) از رسول خدا (ص) نقل میکند که ایشان فرمودند: هرکس درحالی بمیرد که امام زمانش را نشناخته باشدبه مرگ جاهلیت از دنیا رفته است.
بحث ازامام مهدی (عج) نه مختص به زمان ما یا عصر خاصی باشد بلکه همزمان با عصر رسول خدا(ع) بحث از وجود مهدی موعود (عج) مطرح بوده است وتا زمان ما ادامه دارد و در همه عصرها مطالب متنوع وزیادی در این زمینه نوشته شده است .یکی از موضوعات مرتبط با امام عصر (عج) بحث از غیبت امام می باشد.که باید به درستی تبیین وفهم شود .ومجال برا بدخواهان وکج فهمانی که غیبت حضرت را به عنوان نبود حضرت ،خواب بودن حضرت و غیره معنی میکنند گرفته شود.
مقاله پیش رو تلاشی است در این زمینه که با واکاوی مفهموم غیبت وابعاد آن در روایا ت رسیده از اهل بیت b سعی در تبیین آن داشته اند.

1-غیبت امام زمان (عج)
آغاز سخن این که وجود امام مهدی (عج) در دوران زندگی وامامت خود دارای غیبت می باشند او یک امام غایب است وما در این هیچ شکی نداریم.در روایات هم او را به این عنوان یعنی امام قائمی که پیش از قیام دارای غیبت می باشد معرفی کرده اند به طوریکه به جزئیات غیبت واین که حضرت دارای دو غیبت یکی طولانی ودیگری کوتاه مدت است اشاره شده است.تعداد این روایات زیاد است وما فقط به ذکر دو روایت به عنوان نمونه اشاره می کنیم.امام صادق (ع) میفرمایند:«برای قائم دو غیبت است یکی از آن ها طولانی ودیگری کوتاه مدت.در غیبت اول(کبری)عده ای خاص از شیعیان حضرت از مکان او آگاهی دارند.ودر غیبت دیگر( صغری) ازمکان حضرت اطلاع ندارند مگر عده ای خاص از دوستداران ویاوران او در امر دین».
عنْ إِسْحَاقَ بْنِ عَمَّارٍ الصَّيْرَفِيِّ قَالَ سَمِعْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ ع يَقُولُ‏ لِلْقَائِمِ غَيْبَتَانِ إِحْدَاهُمَا طَوِيلَةٌ وَ الْأُخْرَى قَصِيرَةٌ فَالْأُولَى يَعْلَمُ بِمَكَانِهِ فِيهَا خَاصَّةٌ مِنْ شِيعَتِهِ وَ الْأُخْرَى لَا يَعْلَمُ بِمَكَانِهِ فِيهَا إِلَّا خَاصَّةُ مَوَالِيهِ فِي دِينِهِ‏ (نعماني،1397ق: 170).
در روایتی از امام باقر (ع) نقل شده است که فرمودند: برای صاحب الامر دوغیبت است
قَالَ سَمِعْتُ أَبَا جَعْفَرٍ ع يَقُولُ‏ إِنَّ لِصَاحِبِ هَذَا الْأَمْرِ غَيْبَتَيْن‏(همان).
در روایتی امام باقر (ع)آیه 30سوره مبارکه ملک را به وجود مبارک امام مهدی (عج) تاویل میبرند.

آیه شریفه میفرماید{اِن اَصبَحَ مآوُکُم غَوراً}یعنی اگر آب در زمین فرو رود{فَمَن يَأْتِيكُمبِمَاء} معیّن چه کسی آب گوارا برای شما میآوردکه امام باقر (ع) فرمودند :این آیه در مورد امام نازل شده است .اگر امام شما غائب شود پس چه کسی امام (ع) را برای شما ظاهر میکند ودر ادامه هم فرمود تاویل این آیه نیامده است.وحتما در آینده خواهد آمد.
عن أَبِي‏ بَصِيرٍ عَنْ‏ أَبِي‏ جَعْفَرٍ مُحَمَّدِ بْنِ‏ عَلِيٍ‏ ع‏ فِي‏ قَوْلِ‏ اللَّهِ‏ تَعَالَى‏ قُلْ‏ أَ رَأَيْتُمْ‏ إِنْ‏ أَصْبَحَ‏ ماؤُكُمْ‏ غَوْراً فَمَنْ‏ يَأْتِيكُمْ‏ بِماءٍ مَعِينٍ‏ قَالَ‏ نَزَلَتْ‏ فِي‏ الْإِمَامِ‏ فَقَالَ‏ إِنْ‏ أَصْبَحَ‏ إِمَامُكُمْ‏ غَائِباً عَنْكُمْ‏ فَمَنْ‏ يَأْتِيكُمْ‏ بِإِمَامٍ‏ ظَاهِرٍ يَأْتِيكُمْ‏ بِأَخْبَارِ السَّمَاءِ وَ الْأَرْضِ‏ وَ بِحَلَالِ‏ اللَّهِ‏ تَعَالَى‏ وَ حَرَامِهِ‏ ثُمَ‏ قَالَ‏ أَمَا وَ اللَّهِ‏ مَا جَاءَ تَأْوِيلُ‏ هَذِهِ‏ الْآيَةِ وَ لَا بُدَّ أَنْ‏ يَجِي‏ءَ تَأْوِيلُهَا (طوسي ،1411ق: 158)
درضمن روایتی وقتی ازوجود وماهیت قائم (عج) ازامام رضا (ع) سوال میشود:
حضرت می فرمایند:«او چهارمین از فرزندان من است که فرزند سیده کنیزان است که خداوند به وسیله او زمین را از هر جوری تطهیر واز هر ظلمی تطهیر میکند.عده ای از مردم در ولادت او شک میکنند»و در ادامه فرمو:«او صاحب غیبت است قبل از قیام».
قَالَ عَلِيُّ بْنُ مُوسَى الرِّضَا«لَا دِينَ لِمَنْ لَا وَرَعَ لَهُ وَ لَا إِيمَانَ لِمَنْ لَا تَقِيَّةَ لَهُ إِنَّ أَكْرَمَكُمْ عِنْدَ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ أَعْمَلُكُمْ بِالتَّقِيَّةِ قَبْلَ خُرُوجِ قَائِمِنَا فَمَنْ تَرَكَهَا قَبْلَ خُرُوجِ قَائِمِنَا فَلَيْسَ مِنَّا فَقِيلَ لَهُ يَا ابْنَ رَسُولِ اللَّهِ وَ مَنِ الْقَائِمُ مِنْكُمْ أَهْلَ الْبَيْتِ قَالَ الرَّابِعُ مِنْ وُلْدِي ابْنُ سَيِّدَةِ الْإِمَاءِ يُطَهِّرُ اللَّهُ بِهِ الْأَرْضَ مِنْ كُلِّ جَوْرٍ وَ يُقَدِّسُهَا مِنْ كُلِّ ظُلْمٍ‏ وَ هُوَ الَّذِي‏ يَشُكُ‏ النَّاسُ‏ فِي‏ وِلَادَتِهِ‏ وَ هُوَ صَاحِبُ‏ الْغَيْبَةِ قَبْلَ‏ خُرُوجِهِ‏ فَإِذَا خَرَجَ‏ أَشْرَقَتِ الْأَرْضُ بِنُورِ رَبِّها»(مجلسی،1363ش: 52/321).
هم چنین امام صادق (ع) میفرمایند:«برای قائم ما غیبتی است که مدت آن طولانی است».
عن‏ أبي‏ عبد اللّه‏(ع) ‏:«إنّ‏ للقائم‏ منّا غيبة يطول‏ أمدها»( نيلي ،1420ق:153).

غیبت به چه معنا
آنچه مسلم است غیبت امام (ع) به معنای نابود شدن ویاحبس شدن ونبودن.یاخواب بودن ایشان نیست.بلکه غیبت او عدم دسترسی آسان به او است او دور شده ای است که ازما دور نیست اوغائبی است که در میان ما هست وازمیان ما نرفته است.
«بِنَفسی اَنتَ مِن مُغَيِبٍّ لَم يَخلُ مِّنا نَفسی اَنتَ مِن نَصیفِ شَرَفٍ لا يُساويَ» (دعای ندبه)خداوند بنابر دلایلی ایشان را در غیبت قرار داده اند هرچند که در روایات ما برای غیبت دلایلی گفته شده است. به عنوان مثال آثار متقدم اماميه سه دليل را در مورد غيبت امام دوازدهم ذكر مى‏كنند، دلايلى كه شيوه‏هاى جديد ائمه (علیهم السلام) را در فعاليتهاى مذهبى و سياسى‏شان تصوير مى‏كند.از امام صادق (ع) روايت مى‏شود كه فرموده‏اند:«قائم قبل از قيام دو غيبت دارد زيرا از كشته شدن هراسان است».
دليل دوم به نقل از امام دوازدهم روايت شده و گفته مى‏شود آن را به صحابى خود اسحاق بن يعقوب فرموده‏اند كه نياكانش همگى بظاهر بيعت حاكمان خود را به گردن داشته‏اند، اما او خود را مخفى ساخته تا قيام مسلحانه كند و بيعت هيچ حاكم جورى را بر گردن نخواهد داشت.
اين دليل را امام حسن (ع)و امام رضا (ع)نيز بيان فرموده‏اند كه«قائم بيعت هيچ حاكم جائرى را بر گردن ندارد».
دليل سوم را كلينى آورده و مى‏گويد غيبت امتحانى است كه خداوند بندگان خود را در معرض آن قرار داده تا مشخص شود چه كسى ثابت قدم و استوار در امامت امام دوازدهم باقى مى‏ماند (جاسم،1385 ق:122).
اما غیبت امام مهدی(عج) سری از اسرار الهی است که بعد از ظهور امام (عج) منکشف می شود به طوری که وقتی ازامام صادق (ع)سوال می شود حضرت میفرمایند:«ما اجازه نداریم این امر را برای شما منکشف کنیم».ومی فرماید:«دلیل وحکمت غیبت اوهمان حکمت بعضی از حجت های الهی سابق است که خدواند متعال در قرآن از آنها نام برده است ودلیل این غیبت کشف نمی شود مگر بعد از ظهور او». سپس امام صادق (ع) مخفی بودن حکمت غیبت را تشبیه به داستان موسی و خضر(علیهم السلام)میکنندکه حکمت سوراخ شدن کشتی،کشتن طفل وساختن آن دیوار در زمانی جدایی موسی وخضر (علیهم السلام)کشف شد.
امام (ع)در ادامه فرمود:«این امری از امر الهی و سری از اسرار الهی وغیبی از غیب الهی میباشد و ما چون آگاهیم که خداوند حکیم است تصدیق می کنیم که همه کارهای او از روی حکمت است اگر چه دلیلش برای ما روشن نباشد».
وَ عَنْ‏ عَبْدِ اللَّهِ‏ بْنِ‏ الْفَضْلِ‏ الْهَاشِمِيِ‏ قَالَ‏ سَمِعْتُ‏ الصَّادِقَ‏ ع‏ يَقُولُ‏:«إِنَ‏ لِصَاحِبِ‏ هَذَا الْأَمْرِ غَيْبَةً لَا بُدَّ مِنْهَا يَرْتَابُ‏ فِيهَا كُلُ‏ مُبْطِلٍ‏ قُلْتُ‏ لَهُ‏ وَ لِمَ‏ جُعِلْتُ‏ فِدَاكَ‏؟ قَالَ‏ الْأَمْرُ لَا يُؤْذَنُ‏ لِي‏ فِي‏ كَشْفِهِ‏ لَكُمْ‏ قُلْتُ‏ فَمَا وَجْهُ‏ الْحِكْمَةِ فِي‏ غَيْبَتِهِ‏؟ قَالَ‏ وَجْهُ‏ الْحِكْمَةِ فِي‏ غَيْبَتِهِ‏- وَجْهُ‏ الْحِكْمَةِ فِي‏ غَيْبَاتِ‏ مَنْ‏ تَقَدَّمَهُ‏ مِنْ‏ حُجَجِ‏ اللَّهِ‏ تَعَالَى‏ ذِكْرُهُ‏ إِنَ‏ وَجْهَ‏ الْحِكْمَةِ فِي‏ ذَلِكَ‏ لَا يَنْكَشِفُ‏ إِلَّا بَعْدَ ظُهُورِهِ‏ كَمَا لَمْ‏ يَنْكَشِفْ‏ وَجْهُ‏ الْحِكْمَةِ لِمَا أَتَاهُ‏ الْخَضِرُ مِنْ‏ خَرْقِ‏ السَّفِينَةِ وَ قَتْلِ‏ الْغُلَامِ‏ وَ إِقَامَةِ الْجِدَارِ لِمُوسَى‏ ع‏ إِلَى‏ وَقْتِ‏ افْتِرَاقِهِمَا يَا ابْنَ‏ الْفَضْلِ‏ إِنَ‏ هَذَا الْأَمْرَ أَمْرٌ مِنَ‏ اللَّهِ‏ وَ سِرٌّ مِنْ‏ سِرِّ اللَّهِ‏ وَ غَيْبٌ‏ مِنْ‏ غَيْبِ‏ اللَّهِ‏ وَ مَتَى‏ عَلِمْنَا أَنَّهُ‏ عَزَّ وَ جَلَ‏ حَكِيمٌ‏ صَدَّقْنَا بِأَنْ‏ أَفْعَالَهُ‏ كُلَّهَا حِكْمَةٌ وَ إِنْ‏ كَانَ‏ وَجْهُهَا غَيْرَمُنْكَشِف»‏(طبرسي،1403ق:2/376 ).
بنابر این که زمین هیچ گاه ازحجت الهی خالی نمی شود امام عصر علیه السلام به عنوان حجت الهی برای انسان ها موجودند وآن چه از وظایف برعهده حجت الهی است امام مامور به انجام آن ها می باشند.حجت الهی تام الاختیار بوده و حیّ وحاضر در همه صحنه ها هستند.

امام سجاد (ع) می فرمایند:«از زمانی که خداوند آدم را خلق کرده است زمین از حجت الهی خالی نمانده است.این حجت یا ظاهر ومشهور است یا غایب ومستور.وهیچ گاه زمین از حجت خالی نمی شود تا این که قیامت برپا شود واگراین گونه نشود خداوند عبادت نخواهد شد.
عن علي بن الحسين (ع)في حديث قال:«لم تخل الأرض منذ خلق اللّه آدم من حجة للّه فيها ظاهر مشهور، أو غائب مستور، و لا تخلو إلى أن تقوم الساعة من حجة للّه فيها، و لو لا ذلك لم يعبد اللّه»(عاملی،1425ق: 1/168).
وجود او در زمان غیبت سراسر از برکات برای شیعیان بلکه همه هستی است که اگر خود را به این حجت الهی نزدیک از نعمت وبرکات وهدایت او بهره مند خواهیم شد واگر از او دور افتیم در ضلالت وگمراهی خواهیم افتاد.
امام صادق(ع) در ضمن روایتی می فرمایند:«هرکس حجت الهی را ترک کند هلاک خواهد شد وهرکس ملازم او شود نجات خواهد یافت».
عن أبي عبد اللّه عليه السّلام‏ قال: «ما ترك اللّه الأرض بغير إمام قط منذ قبض اللّه آدم يهتدى به إلى اللّه و هو الحجة على العباد، من تركه هلك و من لزمه نجى حقا على اللّه عزّوجلّ‏».(همان:1/169).
شیعیان بلکه همه هستی از وحود او بهره می برند بدون اینکه حتی خود ملتفت باشند همانطور که خورشید پشت ابر مایه روشنی وبرکت برای ماست و در بسیاری از ما غافل از وجود آن هستیم وجود امام علیه السلام نیز دقیقا همین گونه است.از امام صادق(ع)سوال شد:«مردم چگونه ازحجت غایب مستور نفع میبرند؟».
ایشان فرمودند:«همانطور که از خورشید پشت ابر وقتی ابرها آن را می پوشانند استفاده میکنند از وجود امام غائب نیز بهره میبرند».
و عن‏ الصادق‏(ع) أنه‏ سئل«كيف‏ ينتفع‏ الناس‏ بالحجة الغائب‏ المستور؟» فقال:«كما ينتفع بالشمس إذا سترها السحاب‏»( همان:‏1/ 168).

نتیجه
شیعیان ابتداء بایسته وشایسته است مفهوم واژه غیبت را فهمیده ودرمرحله بعد در رابطه بامرتفع نمودن موانع امر فرج حضرت حجّت (عج) با استفاده از آموزه های دین کوشش نمایند که امر فرج بنا بر روایات در راس همه امور است واولین قدم ترک معاصی توسط منتظرین حضرت سپس عاری نمودن جامعه از فساد وتباهی است.


فهرست منابع
* قرآن کريم.
1-شیخ طوسی،محمدبن حسن،(1411ق)،الغیبه،قم: انتشارات موسسه معارف اسلامی، چ اول.
2-طبرسی،احمدبن علی،(1403 ق)،احتجاج،مشهد: نشرمرتضی.
3-عاملی،محمدبن حسن حر(1425 ق)،اثبات الهداه،بیروت: انتشارات اعلمی،چ اول.
4- قمی،شیخ عباس،(1377ش)،مفاتیح الجنان،قم:انتشارات الهادی.
5-مجلسی، محمد باقر،(1363ش)،الجامعه لدرراخبارالائمه الاطهار،تهران:انتشارات اسلامیه، چ دوم.
6-محمدحسین،جاسم ،(1385ش)، تاریخ سیاسی غیبت امام دوازدهم،تهران:انتشارات امیرکبیر، چ سوم.
7-نعمانی ،ابی عبدالله محمد بن ابراهیم،(1397 ق)، الغیبه،تهران:انتشارات مکتبه الصدوق،چ اول.
8- نیلی،علی بن عبدالکریم،(1420ق)،منتخب الانوارالمضیئه فی ذکرالقائم،قم:انتشارات الهادی، چ اول.