نقش كنگره‌ي بين المللي حج در بيداري اسلامي

چکیده:
پدیده‌ی بسیار مبارک«بیداری اسلامی» در منطقه‌ی خاورمیانه که به‌روشنی از انقلاب اسلامی ایران الهام گرفته، تحت تأثیر عوامل متعددی به‌ثمر نشست. بی‌تردید گردهمایی بی‌نظیر و کنگره‌ی عظیم و همه ساله‌ی میلیون‌ها مسلمان در موسم حج در کنار خانه‌ی خدا، از مؤثرترین عوامل به‌ شمار می‌آید.
مناسک حج ابراهیمی که یادآور مبارزات بت‌شکن تاریخ، حضرت ابراهیم(ع) است با هدایت و مدیریت جمهوری اسلامی ایران و همراهی نیروهای مؤمن و انقلابی، عامل پیدایش این بیداری و شور و شعور در مسلمانان و آغاز این حرکت عظیم در منطقه گردید. مراسم برائت از مشرکین، رمی جمرات، شعور مشعر، عرفان عرفات و دیگر مناسک و اذکار توحیدی، مملو از آموزه‌های بلند انقلابی و حرکت‌آفرین است آن‌چنا‌ن‌، که هیچ قلمی را یارای توصیف آن نیست.
نگارنده از باب«مالایدرک کله لایترک کله» تلاش نموده در صفحاتی اندک، برخی از مهم‌ترین این تأثیرگذاری‌ها را به رشته‌ی تحریر درآورد.
کلیدواژه‌: حج، بیداری اسلامی، صدور انقلاب، دفاع از حقانیت شیعه و عزت اسلامی.

درآمد

سال1390هجري شمسي تحولات بنیادینی در صحنه‌ي سیاسی، اجتماعي منطقه‌ي خاورميانه پدیدار گشت، می‌توان فصل مقوم همه‌ی آن تحولات را بیداری اسلامی و یا خیزش عظیم ملت‌های مسلمان منطقه، بر ضد سردمداران خودکامه و وابسته‌ی این کشورها دانست.
توفيق زيارت خانه‌ي خدا و تشرف به بارگاه ملکوتی نبی اکرم(ص) و تقارن آن با بیداری امت مسلمان، نويسنده را برآن داشت تا از اين زاويه به اين اجتماع عظیم نگریسته و از باب «مالایدرک کله لایترک کله» برخی ابعاد آن را، هرچند کوتاه و گذرا بیان دارد.
تعریف بيداري اسلامي
بیداری اسلامی؛ يعني يك حالت برانگيختگي و آگاهي در امت اسلامي كه اكنون به تحولي بزرگ در ميان ملت‌هاي اين منطقه انجاميده و قيام‌ها و انقلاب‌هایي را پديد آورده كه هرگز در محاسبه‌ي شياطين مسلط منطقه‌ي و بين‌المللي نمي‌گنجيد خيزش‌هاي عظيمي كه حصارهاي استبداد و استكبار را ويران و قواي نگهبان آن‌ها را مغلوب و مقهور ساخته است. «مقام معظم رهبري، اولين اجلاس بين‌المللي بيداري اسلامي90/6/26» بیداری اسلامی نوعی باور تعمیم یافته است که تقریبا همه جوامع، گروه‌های مسلمان و حتی آحاد مسلمانان را در برمی‌گیرد. باورهای تعمیم یافته که یکی از منابع و سرچشمه‌های جنبش‌های اجتماعی است. از زمان پیدایش بیداری اسلامی تاکنون، این بیداری همواره موجد جنبش‌های اجتماعی در سطوح مختلف بوده است.(شیرودی، 1384، ص214)
گذشته از نامگذاري‌ها و تعاریف گوناگون این جنبش کم نظیر اسلامی می‌توان گفت، همه‌ي اين نهضت‌‌ها از يك ويژگي مشترك و شايد منحصربه‌فرد «عدالت‌طلبي» و «آزادي‌خواهيِ اسلامي» برخوردار است، که نشانگر صدور انقلاب اسلامی ایران به کشورهای منطقه و ‌گسترش آموزه‌های انقلاب (روحيه‌ي خودباوري، استقلال‌خواهي، دين‌باوري و حق‌طلبي) در میان ملت‌ها است. شعار مشترك «ارحل» خطاب به ديكتاتورهاي منطقه، تجلي آزادي‌خواهي ملت‌ها، و خواست حضور در صحنه‌‌های سیاسی- اجتماعی و حقِ دخالت در تعيين سرنوشت خود، نماد عدالت‌خواهي آنان است. چنانچه شعار «الله‌اكبر» و اقامه‌ي نمازهاي جماعت باشكوه و ساير خواسته‌هاي انقلابيون، اسلامي بودن اين حركت را تأیید می‌کند. پیروزی حزب اسلامی «النهضه» در تونس، نیز شاهد دیگری بر اسلامی بودن ماهیت این حرکت‌ها است.
زماني‌كه معمار كبير انقلاب اسلامي(ره) نداي صدور انقلاب را سر دادند، عده‌ي ناآگاه، به جهت تفسير غلطي كه از صدور انقلاب در ذهن خود داشتند گمان مي‌كردند امام(ره) فكر صدور انقلاب به‌وسيله‌ي صدور اسلحه و انجام عمليات نظامی يا تروريستي و كودتاهاي كشوري و منطقه‌ي را در سر مي‌پرورانند. لیکن امام راحل(ره) در مقام تبیین ديدگاه خود، اعلام‌ كردند كه صدور انقلاب به معنای بيداري ملت‌هاي مسلمان و مبارزه‌ي عمومي با طاغوت‌چه‌هاي منطقه و طاغوت‌هاي بزرگي همچون آمريكا است. ایشان فرمودند: «ما كه مي‌گوئيم اسلام را مي‌خواهيم صادر كنيم معنايش اين نيست كه ما سوار طياره بشويم و بريزيم به ممالك ديگر. . . آنكه ما مي‌توانيم اين است كه به وسيله‌ي دستگاه‌هائي كه داريم به وسيله‌ي همين صداوسيما به وسيله‌ي مطبوعات به وسيله‌ي گروه‌هائي كه به خارج مي‌روند اسلام را آن طوري كه هست معرفي كنيم اگر آن طوري كه هست معرفي بشود مورد قبول همه خواهد بود.» (امام خمینی(ره)، صحيفه نور، ج 18، ص243)
مقام معظم رهبري(دام ظله) نيز در تبیین صدور انقلاب می‌فرماید: صدور انقلاب يعني؛ صدور فرهنگ انسان‌ساز اسلام و صدور صفا و خلوص و تكيه و اصرار بر ارزش‌هاي انساني، ما به اين كار و اين وظيفه افتخار مي‌كنيم. اين راه انبياست و ما اين راه را بايد ادامه دهيم... صدور انقلاب به معناي صادر كردن ارزش‌هاي انقلابي و افشاگري درباره‌ي مستبدها و ظالم‌هاي عالَم، وظيفه و تكليف الهي ماست. اگر اين كار را نكنيم كوتاهي كرده‌ايم. جمهوري اسلامي و ملت ايران و آن شخصيت عظيم و عاليقدري كه دنيا را در مقابل عظمت خودش كوچك و خاضع كرد، نشان دادند كه همه‌ي قدرت‌هاي عالَم براي مقابله با چنين عزم و اراده‌ي معظم و پولاديني کوچک‌اند.» (حديث ولايت، 1385، ص 244-247)
نهضت و قيام مردم آمريكا برعليه جنايت​كاران وال‌استريت و مردم انگلستان و اروپا را نيز نبايد خارج از اين چارچوب ارزيابي‌كرد؛ زیرا كه مهمترين پيام انقلاب اسلامي ايران براي جهانيان، پيام عدالت‌خواهي و دفاع از محرومان و مستضعفان است. 99​% ملت‌هاي آمريكا و اروپا كه خود را بازيچه و اسير سياست‌هاي اقتصادي اقلیت یک‌درصدی سرمايه‌داران و سردمداران كارتل‌ها و تراست‌ها مي‌بينند طبيعي است كه به اين نهضت عدالت‌خواهي مي‌پيوندند.
مسئولان و ملت انقلابي و بپاخاسته‌ي ايران به پيروي از بنيانگذار انقلاب اسلامي براي دستيابي به هدف مقدس و بسيار مهم صدور انقلاب، راهي جز رساندن پيام اين انقلاب الهي و رهائي‌بخش به گوش و دل ملت‌ها نداشتند.كه در اين سي‌ و چند سال گذشته اين مهم ابتدا با رهبري حضرت امام(ره) و سپس توسط خلف صالحشان حضرت امام خامنه‌اي(دام ظله) پيگيري شده و بحمدالله اكنون شاهد به ثمر رسيدن آن در ميان ملت‌هاي مسلمان و مردم ساير كشورها هستيم.
ظرفیت عظیم حج در بیداری مسلمانان
اگرچه عوامل تأثيرگذار برعقل و دل ملت‌ها همچون قيام اباعبدالله الحسين(ع) و آثار خون‌هاي مطهر شهدا و بيدارگري‌هاي دانشمندان و آزاد انديشان فراوان است و رساندن پيام حق‌طلبي و عدالت‌خواهي از راه‌هاي مختلفي نيز ميسر بوده. اما يكي از ابزارهای مهم بیداری اسلامی و مؤثرترين آن‌ها، بهره‌گيري از كنگره‌ي عظيم حج ابراهيمي است كه هرساله باحضور جمعيت ميليوني مسلمانان از سراسر جهان برگزار مي‌شود. به تعبیر حضرت امیر(ع) خداوند این خانه را پرچمی برای اسلام قرار داده است: «جعله سبحانه و تعالى للاسلام علما و للعائذين حرما»؛ خداوند متعال اين خانه را پرچمى (يا علامتى) براى اسلام قرار داده و حرم امنى براى پناه‌جويان به راستى خانه كعبه، پرچم بزرگ اسلام است كه همواره وحدت بخش مسلمین بوده و روح استقلال طلبی، عزت خواهی و دفاع از حقانیت را در وجود آنان زنده می‌کند. یکی از نویسندگان معاصر ضمن بیان اهمیت حج و ظرفیت عظیمی که در آن نهفته است، از عدم بهره‌گیری درست از این ظرفیت بی‌نظیر چنین اظهار تأسف می‌کند: اين كنگره عظيم الهى كه هر سال در كنار خانه خدا تشكيل مى‏شود، بهترين فرصت را به مسلمانان براى بازسازى نيروهاى خويش و تقويت پيوند برادرى و خنثى كردن توطئه‏هاى دشمنان و باطل‌كردن نقشه‏هاى شيطانى آنها مى‌دهد. مجموعه‌ى اين چنين فراگير و همگانى با انگيزه‌هاى بسيار والاى معنوى در دنيا بى‏نظير است. افسوس كه مسلمانان هنوز قدرت عظيم حج را در نيافته‌اند. «گلادستون» نخست‏وزير سياستمدار انگلستان در گفتار معروفى در مجلس عوام آن كشور گفت: «مادام كه نام محمّد در مأذنه‏ها (صبح و شام) به عظمت ياد مى‏شود و قرآن برنامه زندگى مسلمانان است و حج (هر سال با شكوه تمام) برگزار مى‏گردد، جهان مسيحيت در خطر بزرگى است و ما از اصلاح جهان (البته اصلاح از ديدگاه خودشان مساوى با استعمار است) عاجز خواهيم بود. یا يكى از رجال مسيحيت و غرب مى‏گويد: «واى بر مسلمانان اگر معنى حج را نفهمند و واى بر ديگران اگر مسلمانان معنى حج را بفهمند.» (مکارم شیرازی، 1379، ج 1، ص263)
1. فرياد حق‌طلبي
مراجعه به تاریخ اسلام بيانگر آن‌ است كه حج نقش بسیار فعالی در هویت‌بخشی و بیداری مسلمانان در طول تاریخ داشته است، همواره مدافعان حق و حقیقت تلاش می‌کردند از این بستر عظیمی که خداوند متعال در اختیار آنان قرار داده است برای شناساندن حق و معرفی چهره‌ی واقعی باطل و ستم‌پیشگان عصر خود، استفاده کنند. مظلومان و مستضعفان در دوران خلافت ظالمانه‌ی بني‏اميّه و بني عبّاس، در انتظار فرا رسيدن ايّام حجّ مي‌ماندند تا بتوانند در محيط أمن مكه و حج، عليه حاكمان زمانشان فرياد بزنند. ابوذر؛ آن انقلابي مدافع حق و ولايت دركنار كعبه فرياد مي‏زد و مردم را به حق دعوت و از بني‌اميّه به شدت انتقاد مي‌كرد.
امام حسین(ع) در آغاز حركت و نهضت خود، شهر مكه و اجتماع عظيم حاجيان را انتخاب كرد و اوّلين خطبه‌هاي حضرت عليه حكومت يزيد در مكّه ايراد شده است. آن حضرت، قبل از حركت به سوى كربلا، چند ماه در مكه ماند تا حجاج بيايند و ايشان اوضاع سياسى، اقتصادي و ديني حكومت يزيد را براى زائران خانه‌ی خدا بيان كنند و آن‌ها هر يك حامل پيام امام(ع) در میان مردم منطقه خود شوند. بعد از آن بود که امام به سوى كوفه و كربلا حركت نمود. در دوره‌هاي پس از آن حضرت نيز همواره مكه و حج، فرصتي براي دفاع از حق و عدالت و بیداری مسلمانان بوده است. امام صادق(ع) در عرفات خيمه مي‏زدند و با معرفي جانشينان بر حق پيامبر(ص) راه مبارزه با انحرافات عقيدتي و دفاع از حق را به ديگران آموزش مي‌دادند. «ايّها النّاس رسول اللّه(ص) كان الامام ثمّ على بن ابي طالب ثم الحسن و الحسين ثم على بن الحسين ثم محمد بن على عليهم السلام ثم هَه» اى مردم، رهبر شما پيامبر(ص) بود بعد حضرت على و امام حسن و امام حسين و امام سجاد و امام باقر(علیهم السلام) و فعلاً من هستم. كلمه «هه» به معناى «أنا فاسئلونى» است. يعنى« منم از من‏بپرسيد». (فروع كافى، 1365، ج 4، ص466)
امام باقر(ع) وصيت مى‏كند كه ده سال در سرزمين «منا» براى ايشان عزادارى كنند و جنايات حكومت ظالم را كه بر امام و اهل‌بيت(علیهم السلام) وارد شده بازگو نمايند. در پايان دوران ظلم ستمگران، در آخرالزمان نيز حضرت ولي عصر(عج) در مكّه ظهور مي‌كند و فرياد عدالتخواهي را به سرتاسر جهانِ ظلمت‌زده مي‏رساند. برهمين اساس، حضرت امام‌خمینی(ره) فرمود: مكّه بايد به خانه‌ي فرياد عليه ستمگران و جبّاران تبديل شود.
مراسم اعلام انزجار و نفرت و برائت از كفار و مشركان كه هرساله با الهام از قرآن مجيد و در سايه‏ي رهبرى امام راحل(ره) و مقام معظم رهبري(دام‌ظله) و بيدارى مردم در مراسم حج ابراهيمي، توسط ايرانيان و با همراهي حاجيان ساير كشورها برگزار مي‌شود لبيك به نداي رهبركبير انقلاب و در راستاي اين هدف مقدس مي‌با‌شد.
اين فريادها و اعلام برائت‏ها به حج، ارزش و روح و به مسلمانان، حماسه آفرينى و شجاعت مى‏دهد و در دل دشمنان، رعب و وحشت مى‏اندازد. بيداري اسلامي و انقلاب‌هاي كنوني ملت‌هاي مسلمان منطقه نيز ريشه در اين حماسه وشور و شعور دارد. پيام‌هاي امام خمینی(ره) و مقام معظم رهبري(حفظه الله) به كنگره عظيم حج كه هرساله در مراسم پرشور و كوبنده‌ي برائت از مشركين در صبح روز عرفه به دو زبان فارسي و عربي خوانده و به زبان‌های زنده‌ی دنیا چاپ و توزيع مي‌شود، از مؤثرترين عوامل صدور انقلاب اسلامي و بيداري ملت‌هاي مسلمان منطقه است. امام خمینی(ره) در يكي از اين پيام‌ها چنين مرقوم فرمودند: «اي مسلمانان در همه‌ي بلاد و اقطار عالم بپاخيزيد! و اي علماي اعلامِ جهان اسلام به داد اسلام و بلاد مسلمين و مسلمانان برسيد! و در هر گوشه و كنار همچون ملت ايران و دولت آن و علما و بزرگان اين سامان، دست رد به سينه‌ي ستمكاران غرب و شرق زنيد و عمال و كارشناسان دروغين و مستشاران نفت‌خوار آنان را از بلاد خود بيرون بريزيد و همچون سلحشوران ايران، شهادت را بر ذلت، و شرف اسلام و انساني را بر رفاه و عيش چند روزه‌ي توأم با خواري و شرمساري ترجيح داده و در ميدان نبرد سياسي و نظامي بر آنان چيره شويد و از هياهوي تبليغاتي آنان باك نداشته باشيد كه خداوند تعالي با شماست «ان تنصروالله ينصركم و يثبت اقدامكم» (صحيفه امام، ج 19، ص290)
2. دفاع از حقانيت شيعه و انقلاب
دشمنان بيروني انقلاب اسلامي و در رأس آن‌ها آمريكا از اولين روزهاي پس از پيروزي مردم ايران، همواره با بهره‌گيري از پيشرفته‌ترين امكانات و تجهيزات به مبارزه با اين انقلاب و نظامِ برخاسته از آن پرداختند و اولين هدفشان، مخدوش و بدنام‌ نمودن آن در ذهن مردم ساير كشورها و ايجاد بدبيني نسبت به ايران و مكتب تشيع است. اما خوشبختانه در پرتو فیوضات معنوی حج است که اکثر این تبلیغات خصمانه از بین رفته و سوء برداشت‌های ناشی از تبلیغات دشمن خنثی می‌شود. حج بهترین فرصت برای دفاع از حقانیت شیعه و انقلاب اسلامی است، زیرا از هر زمان دیگری دل‌های زائرین برای پذیرش حق آمادگی بیشتری دارد، شاید به همین جهت باشد که در روایات، تفقه در دین و نقل اخبار ائمه(علیهم السلام) از برکات حج شمرده شده است؛ زیرا در حج، مخاطبین آمادگی بیشتری نسبت به نقل اخبار و روایات ائمه معصوم(علیهم السلام) دارند. امام رضا(ع) ضمن بيان علت تشريع حج فرموده‌اند: »...مع ما فيه من التفقه و نقل أخبار الائمه(عليهم السلام) الى كل صقع و ناحیه...» «از بركات حج، تفقه در دين و نقل و بيان اخبار ائمه(علیهم‌السلام) به هر منطقه و ناحيه‌ي است.» (تفسيرنورالثقلين، 1415ق، ج‏3،‌ ص489 ذیل سوره حج: آيات27 الى40) یعنی حج بستری است برای آشنا شدن افراد با وظایفشان، آن هم شناختی عمیق و غیر سطحی.
با اینکه مزدوران آل سعود به زبان‌هاي عربي، فارسي، اردو، پشتو، تركي و... به تبليغ عليه عقايد حقه شيعه (توسل و شفاعت و...) مشغولند اما خيل عظيم علاقمندان به پيامبر و اهلبیت اطهار(علیهم‌السلام) از اقصی نقاط کشورهای اسلامی براي زيارت ائمه بقیع به اين مكان مقدس مشرف مي‌شوند و علي‌رغم آن همه تبليغات گسترده، ازدحام جمعيت مردان، اعم از شيعه و سني، ايراني و غير ايراني، پير و جوان و... اين فضاي مقدس را پر نموده است. شبيه اين قضيه در حرم مطهر نبوي/ تكرار مي‌شود، مبلغين وهابي که از طلاب و اساتيد رابطه العالم الاسلامیه (مدرسه‌ي علميه‌ی وهابيون در مدينه) هستند تلاش مي‌کنند به روش‌هاي گوناگون و با بحث‌هاي خصوصي و چهره ‌به‌چهره با مسلمانان كشورهاي مختلف اعتقادات آنان را تضعیف نمایند، اما در پرتو معنویت حج هرگز به هدف پلید خودشان نخواهند رسید. {يُرِيدُونَ أَن يُطْفُِواْ نُورَ اللَّهِ بِأَفْوَاهِهِمْ وَ يَأْبىَ اللَّهُ إِلَّا أَن يُتِمَّ نُورَهُ وَ لَوْ كَرِهَ الْكَفِرُون} آن‌ها مى‏خواهند نور خدا را با دهان خود خاموش كنند ولى خدا جز اين نمى‏خواهد كه نور خود را كامل كند، هر چند كافران ناخشنود باشند (سوره‌ی توبه، آیه32)‏
3 . نمايش عزت انقلابي ملت ايران
هرساله حضور بيش از دو میلیون زائر، از بیش از180کشور جهان برای به‌جا آوردن اعمال حج تمتع در عربستان سعودی، علاوه بر اینکه این تجمع عبادی را به بزرگ‌ترین نماد وحدت و همدلی امت اسلامی تبدیل کرده است، زمینه‌ي بهره‌برداری سیاسی، اقتصادی، و فرهنگی از این مراسم عبادی را نیز فراهم آورده است. به‌طوری که حضور خیل عظیمی از انسان‌های فرهیخته و با ایمان و عمدتاً تأثیرگذار و بانفوذ در مراسم حج، آن را به ميدانی برای تبلیغات فرهنگی، سیاسی، و دیپلماسی عمومی تبدیل کرده و تمام کشورهای جهان سعی می‌کنند از تمام ظرفیت‌ها و امکاناتشان برای پیشبرد و دستیابی به اهداف و منافع ملی خود در موسم حج استفاده کنند.
در پي موفقیت‌های انقلاب اسلامی ايران در طول سه دهه حیات پر بركت خود، امروز شاهد برگ جدیدی در تاریخ انقلاب اسلامی هستیم که به عنوان الگوی انقلاب‌های دیگر کشورهای اسلامی مطرح است.
در حال حاضر اندیشه‌های معمار‌ کبیر انقلاب؛ امام راحل(ره) در دل و جان اندیشمندان، فرهيختگان و علمای جهان نفوذ کرده و سایر ملت‌ها آماده‌ي پذیرش معارف ناب اسلام و تشيع هستند، چنین آمادگي و مسئوليتی، وظیفه‌ی دانش‌پژوهان، حوزویان و فرهيختگان را سنگين‌تر نموده است كه لازم است به نهضت عظيم بیداری اسلامی اهتمام بیشتری داشته باشیم. چنانچه از جمله مسئولیت خطیر دلسوزان امت و روحانیت آگاه و فداکار؛ آگاه‌سازي ملت‌هاي بپاخواسته از توطئه‌هاي دشمنان و سلطه‌طلبان است، زیرا همواره مستکبرین تلاش دارند جنبش‌های اسلامي را منحرف و ملت‌ها را از رهبران ديني آنان دور سازند تا بتوانند، نهضت‌ها از هویت اسلامی خود منحرف نمایند.
موسم حج؛ فرصتی است برای تبادل اطلاعات و به نمایش گذاشتن عزت و استقلال جمهوری اسلامی ایران، چنانچه بستر مناسبی برای استفاده از تجربیات مردم سایر کشورها در پیشبرد امواج بیداری اسلامی نیز محسوب می‌شود، از این‌رو است که دولت عربستان تلاش دارد حجاج کشورهای مختلف با زائرین ایرانی ارتباط برقرار نکنند.
جمع بندی
نقش حج و ظرفیت‌های عظیم آن، در بیداری اسلامی و بازیابی هویت اسلامی ملت‌های مسلمان، جای بحث و تردید نیست، لیکن غفلت از آن‌ها خسارت بزرگی است که به هیچ روی قابل جبران نیست؛ زیرا حج، بهترين فرصت است برای مسلمانان، تا نیروهای خویش را بازسازى و پیوند اخوت و برادری را تقويت و توطئه‌های دشمنان خویش را خنثی کنند که این چنین ظرفیتی فراگیر و همگانی و سراسر روحانی در دنیا بی‌مانند است. فریاد حق‌طلبی، دفاع از حقانیت شیعه و به نمایش گذاشتن عزت انقلابی ملت مسلمان ایران، برخی از نقش‌ها و کارکردهای حج است که در این مقاله به طور به آن اشاره شد. امید است که ملت‌های مسلمان روز به روز با فلسفه‌ی حج آشنا شده و از این ظرفیت عظیم به نحو احسن استفاده نمایند.

منابع
1. قرآن کریم
2. نهج البلاغه، ترجمه آیت الله مکارم شیرازی.
3. حویزی، تفسیر نور الثقلین، اسماعیلیان، قم، 1415ق.
4. خمینی، روح الله، صحیفه‌ی نور، نشرآثار امام، 1381ش.
5. شیرودی، مرتضی، بیداری اسلامی، چشم‌انداز آینده و هدایت آن(مجموعه مقالات) مجمع تقریب مذاهب اسلامی، چاپ اول، تهران، 1384ش.
6. کلینی، کافی، دار الکتب الاسلامیه، تهران، 1365ش.
7. مقام معظم رهبری، سخنرانی در اولين اجلاس بين‌المللي بيداري اسلامي90/6/26
8. مقام معظم رهبری، حدیث ولایت، 1385ش.
9. مکارم شیرازی، ناصر، پیام امام شرح تازه و جامعی بر نهج البلاغه، دار الکتب الاسلامیه، تهران، چاپ دوم، 1379ش.